ابو القاسم سلطانى
377
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
وارد مىشود ، درد رحم و مقعد را تسكين مىبخشد ، ميل جنسى را زياد مىكند ، بهطور موضعى در باد سرخ و ورم گوش موثر و گفته مىشود كه خوردن 15 گرم آن كشنده مىباشد " 3 * . قرقوس زعفران مىباشد 4 * ، زعفران گرم و خشك ، هضمكننده غذا ، مقوى كبد و احشاء ، نشاطآور ، گشاينده انسداد كبد ، طحال و رگها ، تحليلبرنده ورم ، و در آبمرواريد ، تنگ نفس موثر مىباشد . من [ رازى ] بارها تجربه كردهام كه دشوارى زاييدن با خوردن زعفران آسان و زايمان به سرعت انجام مىگيرد ، اگر زعفران را به شراب اضافه نمايند اثر مستكنندگى آنچنان زياد مىشود كه حالتى شبيه به جنون به شخص دست مىدهد 5 * . مصرف زياد آن موجب سردرد ، سنگينى ، خواب و اختلال حواس مىشود 6 * . انواع زعفران برحسب مرغوبيت به ترتيب عبارتند از نوع سرخ [ با سفيدى بسيار كم ] ، رازى [ نوع زردرنگ ] ، قمى و جيئى [ انواع اصفهانى ] ، شامى ، مغربى ، يمانى و خراسانى 7 * . ابن سينا مىنويسد اگر زعفران را با زرده تخممرغ و 2 برابر آن روغن زيتون مخلوط نمايند در سختى ، چسبندگى و زخم رحم سودمند مىباشد 8 * . بهطور موضعى در درد زانو ، اريون ، سردرد و ميگرن موثر است 9 * و بالاخره زعفران معده را تقويت ، كليه و مثانه را پاك و سنگ آن را خرد مىكند ، بوئيدن آن خواب مىآورد و ماليدن محلول آن به چشم در بلفاريت زخمى Ulcerative blepharitis 10 * Psorophtalmia 11 * ، ضعف ديد چشم و زردى حاصل از بيماريها موثر است . افراط در خوردن زعفران به كليه و اعصاب زيان رسانده و باعث اختلال حواس ، از بين رفتن اشتها و تهوع مىشود . براى جلوگيرى از زيان آن را با انيسون و سكنجبين مىخورند ، مقدار خوراك آن تا 5 گرم است 12 * . ماليدن لوسيون يا ضماد تهيه شده از آن با ترياك درد نقرس و مفاصل را تسكين مىدهد ، زعفران اصلاح كننده ترياك است و ماليدن ترياك به بدن بدون اضافه كردن زعفران جايز نمىباشد 13 * . قسمت مورد استفاده گياه ناحيه انتهاى خامه و كلاله مىباشد كه زعفران ناميده مىشود و به شكل ميلههائى به رنگ قرمز متمايل به زرد يا قرمز پررنگ با بوئى بسيار مطبوع مىباشد . تركيبات شيميائى : زعفران داراى گليكوزيدهاى تلخ ، آلفا ، بتا و گاما كروسين Picrocrocin , Crocin يا پيكروكروزينوزيد Crocetin , C 6 H 26 O 7 همچنين Licopen ، آلفا ، بتا و گاما كاروتن ، اسانس ( 3 / 1 - 4 / 0 درصد ) كه در تركيب آن پىنن ، سافرانال Safranal ، سينئول وجود دارد ، مواد چرب ، گزانتوفيل و زآكسانتين Zeaxantin مىباشد . در هر يكصد گرم زعفران 9 / 11 گرم آب ، 8 / 5 گرم چربى ، 54 / 6 كربوهيدرات توتال ، 9 / 3 گرم فيبر ، 4 / 5 گرم خاكستر ، 111 ميلىگرم كلسيم ، 250 ميلىگرم فسفر ، 1 / 11 ميلىگرم آهن ، 148 ميلىگرم سديم و ويتامينهاى B 2 , B 1 مىباشد . در اثر هيدروليز پيكروكروسين آلدئيد سافرانال Safranal توليد مىشود ، كروسين ، ماده رنگى زردرنگ بسيار قوى است و محلول 1 در 000 / 100 آن آب را زرد مىكند .